Do MSWiA wpłynęło wspólne stanowisko organizacji społecznych sprzeciwiające się wprowadzeniu nowelizacji artykułu 264a Kodeksu karnego, w którym ujęta została skandaliczna propozycja karania różnych form pomocy osobom migranckim.

Obok bardzo potrzebnych zapisów, jak np. zaostrzenie odpowiedzialności karnej dla organizatorów nielegalnego przekraczania granicy działających dla zysku lub narażających życie i zdrowie migrantów, znalazły się zmiany, które ciężko zrozumieć.

W zmianach proponowanych przez MSWiA (projekt UD425) został dodany przepis art. 264a § 1a kk. Jego zapis pozwala na kryminalizację udzielania pomocy cudzoziemcom o nieuregulowanym statusie – całkowicie eliminując warunek działania dla zysku. Pomoc nie jest wyraźnie rozgraniczona od przemytu, a pomoc humanitarna, szczególnie wcześniej uzgodniona lub skoordynowana, może być uznawana za element organizowania przekroczenia granicy.

W praktyce oznacza to, że karą do 3 lat pozbawienia wolności zagrożone będą zwykłe działania humanitarne i bezinteresowne udzielenie wsparcia.

Przepisy te w takiej formie wydają się mieć na celu wywołanie efektu mrożącego i całkowitego zniechęcenia do niesienia jakiejkolwiek pomocy humanitarnej. Może to oznaczać również ryzyko ograniczenia pomocy także w sytuacjach zagrożenia życia lub zdrowia.

Ostatecznie Ministerstwo wycofało się z planów wprowadzenia nowelizacji. Presja ma sens!

Poniżej całe stanowisko w PDF i w treści wpisu.

Stanowisko społeczne w sprawie penalizacji pomocy humanitarnej

Szanowni Państwo,

w imieniu niżej podpisanych organizacji pozarządowych oraz samorządów zawodowych przekazujemy negatywną opinię wobec propozycji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, zakładającej nowelizację artykułu 264a Kodeksu karnego poprzez dodanie § 1a.

Inicjatywa ta stanowi nieuzasadnione zaostrzenie odpowiedzialności karnej. Obecne brzmienie § 1 rzeczonego artykułu penalizuje ułatwianie nielegalnego pobytu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, przewidując karę pozbawienia wolności od trzech miesięcy do pięciu lat. § 2 dopuszcza nadzwyczajne złagodzenie kary w sytuacji braku korzyści majątkowej. Proponowany § 1a wprowadza odrębny typ przestępstwa zagrożony karą do trzech lat pozbawienia wolności, całkowicie eliminując znamię działania dla zysku. Zabieg ten doprowadzi do kryminalizacji form wsparcia świadczonych pro publico bono, utrudniając funkcjonowanie kluczowych sektorów państwa i społeczeństwa obywatelskiego.

Rozwiązanie to narusza wiążące Polskę standardy międzynarodowe. Zgodnie z Protokołem przeciwko przemytowi migrantów drogą lądową, morską i powietrzną, kryminalizacja ułatwiania nielegalnego pobytu musi być bezwzględnie powiązana z uzyskaniem korzyści materialnej. Fundamentalne znaczenie tego wymogu zostało wyłożone w wytycznych Komisji Europejskiej (2020/C 323/01)[1]. Dokument ten wprost wskazuje, że element zysku stanowi niezbędną gwarancję prawną służącą wyłączeniu z zakresu prawa karnego działań humanitarnych. Stanowisko to podziela Komisarz Praw Człowieka Rady Europy, wzywając państwa członkowskie do uwzględniania motywu korzyści w przepisach antymigracyjnych[2]. Odejście od tego standardu stanowi zlekceważenie Deklaracji Narodów Zjednoczonych o obrońcach praw człowieka, nakładającej na organy państwowe obowiązek ochrony podmiotów wspierających przestrzeganie praw podstawowych[3].

Penalizacja niesienia pomocy osobom w sytuacji zagrożenia pozostaje ponadto w kolizji z artykułami 30 i 38 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, gwarantującymi ochronę godności i życia człowieka.

Skutek proponowanej regulacji i jej zastosowanie, wbrew twierdzeniom projektodawcy, nie będzie odnosił się jedynie do  osób, które są bezpośrednio zaangażowane w popełnianie przestępstw związanych z nielegalną migracją. Redakcja proponowanego przepisu, wskazuje bowiem, że czyn z art. 264a § 1a ma mieć charakter przestępstwa powszechnego, które może popełnić każdy. Poniżej przedstawiamy możliwe do przewidzenia sytuacje, w których możliwe będzie zastosowanie projektowanej regulacji.

W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na możliwość penalizacji zachowań w obszarze ochrony zdrowia. Personel medyczny udzielający świadczeń pacjentowi bez ważnych dokumentów pobytowych narazi się na odpowiedzialność karną. Obowiązek niesienia pomocy lekarskiej, ułatwiającej cudzoziemcowi przetrwanie w kraju, zostanie postawiony w kolizji z przepisami prawa karnego.

Nowa propozycja wpłynie negatywnie na działalność adwokatów i radców prawnych. Przedstawiciele samorządów prawniczych, świadcząc pomoc prawną w zakresie poradnictwa lub podejmując się reprezentacji cudzoziemca o nieuregulowanym statusie w postępowaniach administracyjnych lub sądowych, mogą zostać oskarżeni o ułatwianie lub umożliwianie takiej osobie pozostania na terytorium państwa w czasie trwania procedur. Rutynowe czynności zawodowe polegające na świadczeniu profesjonalnej pomocy prawnej wypełnią znamiona przestępstwa.

Oddzielnego podkreślenia wymaga paraliż funkcjonowania punktów nieodpłatnej pomocy prawnej oraz poradnictwa obywatelskiego dla cudzoziemców. Osoby udzielające tam wsparcia, w tym doradcy i pracownicy organizacji społecznych, pomagają w sporządzaniu podstawowych pism czy informują o dostępnych ścieżkach legalizacji pobytu. Świadczenie tego rodzaju bezpłatnego poradnictwa może zostać zakwalifikowane przez organy ścigania jako ułatwianie nielegalnego przebywania w Polsce.

Zagrożone zostaną podmioty świadczące pomoc społeczną. Udostępnienie miejsca w noclegowni lub wydanie odzieży osobie w kryzysie bezdomności pozbawionej legalnego statusu może zostać potraktowane przez organy ścigania jako ułatwianie jej przebywania w kraju.

Analogiczne konsekwencje dotkną placówki zajmujące się dziećmi. Prowadzenie zajęć edukacyjnych czy udzielanie wsparcia psychologicznego małoletnim cudzoziemcom o nieuregulowanym statusie stanie się czynem karalnym.

Niebezpieczne skutki propozycja wywoła w obszarze zwalczania handlu ludźmi. Organizacje wspierające ofiary tego procederu przyjmują do ośrodków interwencyjnych osoby pozbawione dokumentów tożsamości. Legalizacja pobytu ofiar następuje najczęściej w momencie oficjalnego zgłoszenia przestępstwa organom ścigania, co zajmuje zazwyczaj około tygodnia od momentu zgłoszenia się ofiar handlu ludźmi. Zapewnienie im bezpiecznego schronienia na wcześniejszym etapie, niezbędnym do podjęcia decyzji o zeznawaniu, stanowić będzie przestępstwo.

Regulacja ta może objąć także przedsiębiorców. Pracodawcy zatrudniający cudzoziemców będą narażeni na konsekwencje prawnokarne wynikające z uchybień administracyjnych. Błędy w procesie weryfikacji legalności pobytu pracownika skutkować będą odpowiedzialnością za przestępstwo, rozszerzając dotychczasową odpowiedzialność za wykroczenia przewidzianą w ustawie o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Jak więc wskazano powyżej, zakres przedmiotowy i podmiotowy proponowanej regulacji wykracza daleko poza osoby i czyny bezpośrednio związane z popełnianiem przestępstw przeciwko nielegalnej migracji. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji proponuje nie tylko karanie pomocy humanitarnej, w postaci przekazania odzieży, pożywienia, napojów, ale również wszelkie formy pomocy świadczone cudzoziemcom na terenie całego kraju.

Należy również odnieść się do projektowanych zmian art. 264 Kodeksu karnego poprzez dodatnie w nim § 3a-3c wprowadzających nowe typy kwalifikowane przestępstwa organizowania nielegalnego przekraczania granicy. Rozwiązania te stanowią przejaw nadmiaru legislacyjnego i naruszają konstytucyjną zasadę proporcjonalności.

Wyodrębnienie w projektowanym artykule 264 § 3a Kodeksu karnego typu kwalifikowanego opartego na działaniu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej jest zbędne, ponieważ cel ten wpisuje się w naturę zorganizowanego przemytu, a obowiązujące przepisy części ogólnej Kodeksu karnego umożliwiają już zaostrzenie odpowiedzialności sprawców, którzy uczynili z przestępstwa stałe źródło dochodu.

Ponadto penalizacja w projektowanym artykule 264 § 3b Kodeksu karnego narażenia życia lub zdrowia wielu osób, pozbawiona wymogu bezpośredniości tego niebezpieczeństwa, narusza zasadę określoności przepisów prawa karnego, umożliwiając stosowanie kar pozbawienia wolności do lat dwunastu nawet w przypadku wywołania abstrakcyjnego ryzyka lub potencjalności lekkiego uszczerbku na zdrowiu.

Ustanowienie w artykule 264 § 3c Kodeksu karnego zbrodni zagrożonej karą do dwudziestu lat pozbawienia wolności za nieumyślne następstwo w postaci śmierci człowieka godzi w spójność systemową, wprowadzając sankcję drastycznie surowszą niż w przypadkach pobicia ze skutkiem śmiertelnym lub sprowadzenia katastrofy.

Brak jednoznacznej klauzuli humanitarnej, wyłączającej karalność z zakresu artykułu 264 § 3-3c Kodeksu karnego w odniesieniu do działań służących wyłącznie ochronie życia i zaspokojeniu podstawowych potrzeb, generuje efekt mrożący, narażając osoby bezinteresownie udzielające niezbędnej pomocy humanitarnej, medycznej lub prawnej na arbitralne wszczynanie postępowań karnych, przeszukania i zatrzymania.

Należy podkreślić, że powyższe negatywne uwagi wobec proponowanych nowelizacji artykułu 264 Kodeksu karnego zostały już uprzednio zgłoszone w toku procesu opiniowania oraz konsultacji publicznych. Krytyczne stanowiska do przedmiotowego projektu skierowały kluczowe instytucje państwowe, samorządy zawodowe i organizacje społeczne, obejmujące Sąd Najwyższy, Krajową Radę Radców Prawnych, Prokuraturę Krajową, podmioty reprezentujące naukę prawa karnego oraz Fundację Ocalenie.

Biorąc pod uwagę powyższe wzywamy do odrzucenia propozycji dodania paragrafu 1a w artykule 264a Kodeksu karnego, jak również o niekierowanie projektu zmiany art. 264 kk do dalszych prac legislacyjnych.

Z poważaniem

Akcja Demokracja

Amnesty International Polska

Centrum ds. Katastrof i Klęsk Żywiołowych TRATWA

Federacja Mazowia

Fundacja Auschwitz-Birkenau

Fundacja Collegium Nobilium Novum

Fundacja dla Gigantów

Fundacja DOM

Fundacja Emic

Fundacja Folkowisko

Fundacja Inicjatywa Dom Otwarty

Fundacja Inna Przestrzeń

Fundacja Lekarze bez Granic

Fundacja Miejsce na Ziemi

Fundacja Migrant Info Point

Fundacja Ocalenie

Fundacja Polska Gościnność (Chlebem i Solą)

Fundacja Polskie Forum Migracyjne

Fundacja przeciwko Handlowi Ludźmi i Niewolnictwu La Strada

Fundacja Raban

Fundacja Równa Szkoła-Równe Życie

Fundacja Serce Miasta

Fundacja Splot Społeczny

Fundacja Stand with Ukraine

Fundacja To Proste

Fundacja Widzialne

Fundacja Wolno Nam

Fundacja Wspólny Stół

Helsińska Fundacja Praw Człowieka

Hope&Humanity Poland

Inicjatywa „Nasz Rzecznik”

Instytut Praw Migrantów

Instytut Spraw Publicznych

Kamiliańska Misja Pomocy Społecznej

Kampania Przeciw Homofobii

Klub Inteligencji Katolickiej

Koło Polska/ Łódź Dla Migrantów

Komitet Obrony Demokracji

Kongres Katoliczek i Katolików

Kuchnia Konfliktu

Lepsza Demokracja

Las Rąk

Medycy na Granicy

Obywatele RP

OJRP Silva

Otwarta Rzeczpospolita – Stowarzyszenie przeciw Antysemityzmowi i Ksenofobii

Podkarpackie Stowarzyszenie dla Aktywnych Rodzin

Podlaskie Ochotnicze Pogotowie Humanitarne

Polska Akcja Humanitarna

Redakcja „Czaban Robi Raban”

Sieć Mapuj Pomoc

Stowarzyszenie „Dla Ziemi”

Stowarzyszenie Egala

Stowarzyszenie Interwencji Prawnej

Stowarzyszenie Jump 93

Stowarzyszenie „NIGDY WIĘCEJ”

Stowarzyszenie NOMADA

Stowarzyszenie OVUM

Stowarzyszenie Podróżnych Ugościć

Stowarzyszenie SOS Wioski Dziecięce w Polsce

Stowarzyszenie We Are Monitoring

[1] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52020XC1001(01)

[2] https://rm.coe.int/recommendation-protecting-the-defenders-ending-repression-of-human-rig/1680ae9b1c str. 25

[3] https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Defenders/Declaration/declaration.pdf